परम्परागत ‘तान’: सीप,संस्कृति र संघर्षकाे चिनारी

गोविन्द्र राज तिमिल्सेना,बाजुरा: दिउँसाेकाे करिब १२ बजेकाे समय।टन्टलापूर घाममा गाउँकाे एक कुनाबाट ‘ठक्..ठक्..ठक्’ आवाज लयबद्ध कानमा गुञ्जिन्छ।त्याे आवाज लाग्छ-परम्परागत तान चलिरहेकाे संकेत।त्यहि परम्परागत तानसंग जाेडिएकाे स्थानीय महिलाकाे दैनिकी।

चर्काे घाममा घरकाे आँगनमा हाते तान अगाडी बसेर सूक्ष्म ऊनका रेखालाई कपडामा रुपान्तरण गर्ने,बाजुराकाे बुढिनन्दा नगरपालिका अगाउपानीकी स्थानीय विउमति गुरुङकाे श्रम,
सीप,संघर्ष र दैनिकीकाे कथा निकै राेचक र लाेभलाग्दाे छ।

पशिना पुछ्दै टन्टलापुर घाममा गुरुङ परम्परागत तानकाे संसारमा व्यस्त देखिन्छिन्।उनकाे त्याे चलायमान हातकाे गति घामपानी नभनेर काममै व्यस्त गरुङकाे अनुहारकाे एकाग्रता हेर्दा तान बुन्ने काम केवल जीविकाेपार्जन मात्रै नभई परम्परागत सीप र प्रविधिकाे संरक्षण,संस्कृति पहिचान,जीवन संघर्षकाे अभिन्न हिस्सा बनेकाे पाईन्छ।

उमेरले करिब ५०/५० कटेकी गुरुङकाे तान बुन्ने सीप,संघर्ष र जाेश,जागर हेर्न लायक छ।प्रविधिकाे विकासले यस्ता पेशा र सीपकाे संरक्षणमा चुनाैती थपिदैँ जाँदा गुरुङले भने पुख्र्यौली पेशा र परम्परालाई भने छाेडेकी छैनन्।तानमा बसेर कपडा र आफ्नै संघर्षको कथा बुन्नु उनकाे दैनिकी जस्तैः छ।

शहरकाे जस्ताे विना काेलाहल,शान्त वातावरण जहाँ केवल धागाेकाे सुस्केरा र परिश्रमकाे ताल मात्र सुन्न सकिन्छ।तान बुन्ने गुरुङका हात थाक्दैनन्,र हातलाई थाक्ने छुट समेत हुँदैन्।उनले तानमा बुनेका कपडा केवल प्रयाेगका लागी मात्र नभई,त्यसभित्र उनकाे परिश्रम,सीप र संघर्ष समेत लुकेकाे हुन्छ।

तान बुन्दै गुरुङ भन्छिन्,‘पछिल्लो समय सबैले तानबाट कपडा बनाउन छाेडिसके।आफूले भने परम्परागत प्रविधि र सीप संरक्षण गर्नकाे लागी समेत तान बुन्ने गर्छु।पुर्खाैदेखि याे पेशा गर्दै आएका छाैँ।तानबाट बनाएका कपडा जाडाेकाे समयमा काम लाग्छन्,र न्यानाे हुन्छन्।’

‘पहिले-पहिले गाउँघर तिर तान कपडा बुन्ने साधन मात्रै नभई,याे सबैकाे घर चलाउने आधार थियाे।महिलाहरु घरधन्दा सकेर तानमा बस्ने गर्थे।’गुरुङले थपिन्,‘अहिले यसलाई प्राथामिकता दिईदैन्।त्यसबेला लिउ,फेर्या,काम्ला,राडीपाखी, गलैँचा र लाेकल कपडा बुनिन्थ्याे।यिनै धागाहरुमा आफ्ना,दु:ख,सीप र जिम्मेवारी गाँस्ने काम हुन्थ्यो।’

बजारमा आधुनिक कपडाकाे महत्त्व बढ्दै जाँदा तानबाट बनेका कपडाहरु कम मात्रामा प्रयाेग गर्न थालिएको उनकाे बुझाई छ। तर आफूले परम्परा,संस्कृति र पहिचानलाई आत्मसात गरि पेशा भने नछाेडेकाे जिकिर गरिन्।यी हाम्रा परम्परागत सीप र सम्पत्ति भएकोले यिनकाे संरक्षण अति आवश्यक रहेकाे उनले बताईन्।

गुरुङले बुनेका राडीपाखी वा अन्य कपडाहरू दरिलाे र टिकाउ समेत हुने गरेका छन्।‘तान बुन्ने काममा समय र धैर्य चाहिन्छ।तानमा बसेर धागाे मिलाउने,बुन्ने र कपडा तयार पार्ने काम सजिलाे छैन्।समयकाे सदुपयोग र परम्परागत सीपकाे संरक्षण गर्न तानमा बसेर कपडा बुन्ने काम समय अनुसार गरिरहन्छु।’ उनले भनिन्।

गुरुङ थप दुखेसाे पाेख्दै भन्छिन्,‘आधुनिकताले माैलिक र परम्परागत पेशा,व्यवसाय संकटमा परे।बिस्तारै मानिसले भेडापालन व्यवसाय छाेडे।जसले उन उत्पादनमा गिरावट आयो।भेडापालन गर्ने र हातमा सीप भएकाले चाँसो नदिँदा गाउँमा राडीपाखी बुन्ने प्रचलन विस्तारै लाेप हुदैँ गयाे।’

गरुङकाे लागी तान बुनाई केवल काम नभई,परम्परा जाेगाउने माध्यम बनेकाे छ।आफ्नो सीप र संस्कृतिलाई उनले धाँगाेमा बाँधेकी छिन्।त्याे प्रत्येक धाँगाेमा उनकाे परिश्रम,सीप र संघर्ष झल्किने गर्छ।उनकाे त्यहि सीप र संघर्षले पूराना परम्पराकाे अस्तित्व जाेगाएकाे छ।उनकाे दैनिकी प्राय: करघासंगै वित्ने गर्छ।

आधुनिक प्रविधिका कारण पछिल्लो समय राडीपाखी व्यवसाय दुर्लभ बन्दै गएकाे छ।बाजुराका ९ वटै स्थानीय तहमा पछिल्लो समय तान बुन्ने प्रचलन हराउँदै गएकाे हाे।चरनको
अभावमा भेडा पाल्नेहरु कम हुँदै गएपछि राडीपाखी पेशा,व्यवसाय समेत प्रभावित बनेकाे स्थानीय कला थापा भाेटेले बताईन्।

भेडाकाे उनबाट बनेका राडी,कम्मल, पाखी,फेरुवाकाे तीन हजार देखि ८ हजारसम्म पर्ने गर्छ। भेडाबाट ऊन निकालेर बुनाइ गर्दासम्म धेरै दुःख हुने हुँदा पनि याे पेशा दुर्लभ बनेकाे हाे ।मेहेनत गरेर हातले बुनेका धाँगाहरु कपडा मात्र नभई,गाउँकाे कथा,सीप,संघर्ष र अस्तित्वका दस्तावेज बन्ने गरेका छन्।