ठुली पर्व अर्थात् पुसे पन्ध्रको मौलिकता हराउँदैः ढकढुके रोटी र रातभर जाग्राम बस्ने प्रचलन लोप

गोविन्द्र राज तिमिल्सेना,बाजुराः पछिल्लो समय सुदूरको बाजुरा लगायत अन्य जिल्लामा पुसे पन्ध्रको मौलिकता हराउँदै गएको छ।डोटेली तथा बाजुरेली संस्कृतिको मौलिक पहिचान बोकेको पुस १५ अर्थात पुशे पन्ध्र पर्वको मौलिकता हराउँदै गएको हो।

परापुर्वकाल देखि प्रचलनमा रहेको ठुली पर्व पछिल्लो समय लोप हुँदै गएको छ ।बिषेश आइनै,बातै सुन्ने सुनाउने पर्वका रुपमा यो पर्वलाई बिषेश रुपमा लिने गरीन्छ । अघिल्लो पुस्ता तथा समुदायमा यो पर्वको निकै महत्व भएतापनि पछिल्लो समयमा लोप हुँदै गएको हो।

पहिलेको समयमा पुशे १५ बिधिवत् रुपमा हरेक समुदायमा फरक फरक तरीकाले मनाईने गरीन्थ्यो,कुनै ठाँउमा रातभर देउडा खेलेर,कुनै ठाँउमा रातभर मिठामिठठा परीकार खाएर जाग्राम बसेर यो पर्व मनाइन्थ्यो।तर पछिल्लो समय यी प्रचलन हराउँदै गएका हुन्।

बुढापाखा,बालबालीका,दिदी बहिनीहरु एकै ठाँउमा जम्मा भई देउडा खेल्ने,मिठामिठा परीकार सेलरोटी,पुरी पकाएर खाने,तरुल खाने, एक आपसमा कथा बातै हालेर दिन रातभर जाग्राम बसेर पर्व मनाईन्थ्यो। तर पछिल्लो समय यो पर्व निकै लोप भएको बडिमालिका नगरपालिका वडा.नं.७ का स्थानिय हिरालाल पाध्यायले बताए।

उनका अनुसार, समय परिर्वतन तथा नँया प्रबिधिको बिकाशले मौलिकपन बोकेका पर्व लोप हुँदै गएको बताए ।पुराना संस्कृति संरक्षणमा चुनौती थपिनुले परम्परागत संस्कृति पर्व लोप हुदैँ गएको उनको बुझाई छ।यो पर्वमा देउडा खेल्ने, आगो तापेर जाग्राम बस्ने,दन्त्यकथा,आइनै बातै सुन्ने सुनाउने, तरुल, पिँडालु,सखरखण्ड, कन्दमूल खाने प्रचलन छ।

यो पर्व बिशेषगरी सुदूर पहाडीका हिमाली तथा लेकाली भु-भागमा मनाउने गरीन्छ। तर सामान्य रुपमा देशभरीमै मनाउने प्रचलन छ।समयको दौरानका कारण प्रबिधिको बिकाशले सुदुर पहाडका मानिसहरु तराई तिर झर्न थालेपछि पहाडी क्षेत्रमा यो पर्व लोप हुदैँ गएको हो।

ठुली पर्व अर्थात् पुसे पन्धको महिमाः

पुश पन्ध्रलाई स्थानिय भाषमा ठुली रात अर्थात,पुशे पन्ध्र भन्ने गरीन्छ । दिनमा गाँउघरतिर निकै रमाइलो हुने गर्दछ । गाँउगाँउमा सबै स्थानियहरु जम्मा भएर कसैको घर तथा खुल्ला चौरहरुमा आगो बालेर रातभर कुराकानी गर्दै मिठामिठा परीकार खादै रात बिताउने गरिन्छ।

पुशे १५ को रात सबैभन्दा ठूलो हुने भएकाले यो दिन गाउँका सबै मानिस एक ठाउँमा भेला भएर कथा,काहानी, लोक साहित्यका गाथा सुन्ने सुनाउने प्रचलन छ। ‘यो पर्वमा आफन्तसँग विशेष घेटघाट हुने कन्दमुल खाने र लोकगाथा सुनेर रात बिताउने गरिन्छ।

सुदूरपश्चिमका बाजुरा, अछाम, बझाङ,लगायत जिल्लामा यस पर्वलाई भूवा पर्वका रूपमा कतिपयले अहिले पनि मनाउने गरेका छन । तर पहिको भन्दा अहिले निकै लोप भइसकेको छ । गरिबीका कारण खान लाउन समस्या हुने भएकाले पुशको कठ्याङग्रिदो चिसो छल्न रातभरि आगो बालेर मिठामिठा आहार खाने गरिन्छ।

यो रात लोकसाहित्य प्रस्तुत गरीने रातको रुपमा पनि चिनिन्छ । लोक मान्यता अनुसार,पुस १५ सबैभन्दा ठूलो रात हुने भएकाले पनि यसलाई ठूलीरात भनेर मनाइने गरेको बुढापाखाहरुले बताउने गरेका छन। सुदूरपश्चिममा रातभर विभिन्न पौराणिक र लोककथा,गाउँखाने कथा सुन्ने–सुनाउने साथै गीत सङ्गीतको समेत भरपुर आनन्द लिने पर्वमा रुपमा लगिन्छ।

पुस १५ का दिन देखि उत्तरायण सुरु हुने तथा दिन बढ्ने र रात घट्दै जाने मान्यता रहेको बुढापाखाको भनाई छ। यसको सांस्कृतिक एवम् सामाजिक महत्व समेत रहेको छ। यो रात बूढापाकाबाट अर्ती मनोरञ्जन गर्ने र कन्दमुल खाने,उपदेश सुन्ने,गरिन्छ। वर्षको सबैभन्दा लामो रात मानिने १५ पुसलाई पश्चिम नेपालको पहाडी जिल्लामा ‘पुस १५’ का रुपमा मनाइन्छ।

यस दिन प्रत्येकको घरमा तथा विभिन्न ठाउँमा पुरी,सेलरोटी ढुकढुके रोटी पकाइन्छ । टोल-टोलमा समेत सामूहिक रूपमा रोटी पकाउने तथा रातभर पकाएका रोटी खाएर वृद्धवृद्धाबाट लोककथा,गाउँखाने कथा सुन्ने सुनाउने प्रचलन छ ।तर समय परिवर्तन भए संगै परम्परा पनि हराएका छन्।

पहिले निकै महत्वका साथ हेरिदै आएको यस्ता पर्वको मौलिकता हराउँदै जाँदा अन्य रिती संस्कृतिहरु पनी संकटमा पर्दै जाने कुुरामा बुढापाखाको चिन्ता छ। भावी पुस्तामा यस्ता मौलिक संस्कृति बोकेका पर्व पुस्तान्तरण हुन आवश्यक रहेको उनीहरु बताउँछन्।पुशे १५ जस्तैः अन्य संस्कृतिको समेत जगेर्ना गर्न निकै आवश्यक रहेको बुढापाखाको भनाइ छ ।