माटाेका थडिया घर: संस्कार र संस्कृतिका प्रतिक

गोविन्द्र राज तिमिल्सेना,बाजुराः त्यो बेला कुनै समय थियो,बाजुराको पुर्वि उत्तरी क्षेत्र हिमाली,स्वामिकार्तिक जगन्नाथ गाउँपालिकामा थुप्रै माटाका घरहरु भेटिन्थे।माटाका घरहरुको निकै महत्व थियो।पहिले हरेक गाउँको पहिचान नै माटाका घरहरु थिए।

हुनत् अहिले पनि नभेटिने होईन्,तर पहिलेको तुलनामा अहिले माटाका घरहरु हराउँदै गएका छन्।आधुनिकताले संस्कार र संस्कृतिका प्रतिक मानिएका माटाका घरहरु हराउँन थालेका हुन्।माटाका ती घरहरु केवल वासस्थान मात्र होईन्,परम्परागत ज्ञाप,सीप र प्रविधिका पहिचान थिए।

तर पछिल्लो समय आधुनिकताको विकास सिमेन्ट र कङ्क्रिटको तीब्र विस्तारसंगै परम्परागत माटाका घरहरु छायामा पर्दै गएका हुन्।भुकम्प प्रतिरोधी,आधुनिक डिजाईन र शहरीकरणको विकासले बाजुराको पुर्वी उत्तरी क्षेत्रमा रहेका माटाका घरहरु खतरामा परेका हुन्।

मानिस सुविधा,टिकाउपन तथा आधुनिक डिजाइनमा आकर्षित भएकोले यस्ता खाले घरहरुको महत्त्व घटेको हो।नयाँ पुस्ताले परम्परागत शैलीभन्दा आधुनिक वनावटलाई प्राथामिकता दिन थालेपछी परम्परागत शैलीका माटाका घरहरु हराउँदै गएको बाजुराको हिमाली गाउँपालिका बोल्ढिकका स्थानीय जयकृष्ण पाण्डेले बताए ।

पहिले बोल्ढिकमा धेरै माटाका घरहरु थिए। अहिले विस्तारै हराउँदै गएका छन्।’उनले भने,‘ माटाका घरहरु हराउँदै जानूको प्रमुख कारण आधुनिकताको विकास हो।यसले रैथाने सीप, ज्ञान र प्रविधिमा समेत चुनौती थपिएको छ।परम्परागत ज्ञान,सीप तथा शैलीको संरक्षण गर्न आवश्यक जरुरी देखिन्छ।’

गर्मिमा चिसो र जाडोमा न्यानो हुने स्थानीय सामाग्रीको प्रयोग कम लागत,र वातावरणमैत्री हुने माटाका घरहरुको अस्तित्व संकटमा पर्दै गएको हो।बिशेषगरीस्बाजुराको पुर्वी उत्तरी क्षेत्रमा स्थानीयले बसोबास गर्न बनाएका माटोका घरहरु प्रायस्अहिले देखिन छाडेका हुन्।यसले परम्परागत संस्कृतिमा चुनौती समेत थपेको हो।

विकासको क्रमसँगै आधुनिकताले छोप्दै जाँदा यहाँका अधिकांस माटाका घरहरु आरसिसी घरहरुको रुपमा परिणत छन्। पुरातन शैलीका संस्कृति झल्काउने घरहरु लोप हुदैँ जाँदा अन्य परम्परागत ज्ञान,सीप र प्रविधिमा समेत असर परेको बाजुराको हिमाली गाउँपालिकाका अध्यक्ष गोविन्द्र वहादुर मल्लले बताए ।

गाउँपालिका भित्र माटोका छानो भएका अधिकांश घरहरुको स्वरुप बदलिएको गाउँपालिका अध्यक्ष मल्लले बताए। स्थानीय पहिचान र सांस्कृतिक विरासत जोगाइ राख्ने घरहरु हराउँदै जानुले मौलिक पहिचानमा असर परेको उनको भनाई छ।आधुनिकताले माटाका घर ऐतिहासिक सम्पदा,स्मारक, गुम्बा,लगायत अन्य देवस्थलको अस्तित्व धरापमा परेको उनको बुझाई छ ।

माटोका घहरु बिशेषत्ः बाक्लो गारोले बनाईने हुँदा घरभित्र बस्दा जाडोमा न्यानो र गर्मिमा शितलता हुने गर्छ।यस्ता घरहरुमा चिसोबाट लाग्ने रोगहरुबाट समेत वच्न सकिन्छ।तर पछिल्लो समय शहरमा मात्रै सिमित विकासको लहर दुर्गम गाउँका कुना कन्दरामा छाएसंगै मौलिक पहिचान ज्ञान,सीप र प्रविधिमा आधारित यस्ता खाले घरहरु हराउदैँ गएका हुन्।परम्परागत प्रविधि तथा संस्कृतिको संरक्षणमा जोड दिन आवश्यक रहेको सरोकारवाला बताउँछन्।